تابلو اعلانات معاونت آموزش

مدرسه علمیه امام صادق (ع) کرج تحت نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه استان البرز و اشراف حضرات آقایان سید محمود مدرسی و سید کاظم مدرسی با مدیریت حجت الاسلام و المسلمین حاج آقای منطقی سعادتی در حال حاضر در چهار بخش آموزش ، تهذیب و تبلیغ ، امور اجرایی و پژوهش خدمت رسانی می کند. این حوزه علمیه مرکز تربیت عالمان دینی و متخصصین مذهبی در استان البرز می‌باشد که با امکانات و توانمندی‌های بسیار بالا در حوزه علوم دینی فعالیت می‌کند و سالانه صدها طلبه و دانش‌پژوه را تربیت و به جامعه اسلامی هدیه می نماید .

دسترسی کاربران

امکانات وِیژه


خود شناسى و خداشناسى (۱)

نوشته شده توسط مدیر سایت در . نوشته شده در مقالات

‌خود شناسى و خداشناسى (۱)

آیه الله جوادى آملى

« یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله ولتنظر نفس ما قدمت لغد واتقوا الله‏ان الله خبیر بما تعملون و لاتکونوا کالذین نسوا الله فانسیهم انفسهم‏اولئک هم الفاسقون‏».

ترجمه: اى کسانى که ایمان آورده‏اید، از خدا پروا دارید; و هر کسى بایدبنگرد که براى فردا[ى خود] از پیش چه فرستاده است و [باز] از خدابترسید. در حقیقت‏خدا به آن چه مى‏کنید آگاه است. و چون کسانى مباشید که‏خدا را فراموش کردند و او [نیز] آنان را دچار خودفراموشى کرد; آنان همان‏نافرمانان‏اند».

خداوند سبحان بعد از این که قصد منافقین و اهل کتاب را بیان فرمود، راه‏تربیتى را هم به ما آموخت که انسان همانند آنان گرفتار عذاب نشود; آن‏راهى که گرچه دقیق است ولى همراه همه است همان «معرفت نفس‏» است. درمعرفت نفس، دو راه ذکر شد: عمومى و خصوصى، راه عمومى هم میسور همه است،این راهى هم که خصوصى است‏براى همه میسر است هیچ اصطلاح فنى در آن به کاربرده نشده است که مخصوص علما باشد، کسى نمى‏تواند بگوید من چون درس‏نخوانده‏ام و از این اصطلاحات باخبر نشده‏ام نمى‏توانستم این راه را طى کنم.

گرچه این راه دقیق است ولى براى همه قابل رفتن است، زیرا راه معرفت نفس‏است و انسان اگر از همه چیز غافل باشد از خود غافل نیست لذا فرمود: «یاایها الذین آمنوا اتقوا الله ولتنظر نفس ما قدمت لغد واتقوا الله ان‏الله خبیر بما تعملون‏». گرچه خطاب مال همه انسان‏ها است از این جهت که‏مومنین برخوردارند مومنین را ندا مى‏دهد و این «اتقوا الله‏» اول ناظربه مراقبت است آن «اتقو»ى دوم ناظر به محاسبت است.

جمله «ولتنظر نفس ما قدمت لغد » به کمک چند طایفه از آیات تا حدودى‏روشن شد اما ذیل آیه همیشه ضامن مضمون آیه است این «ان الله خبیر بماتعملون‏» ضامن آن تقواى اول است هم محاسبه است هم تقواى دوم است چون‏انسان به جمیع کارهاى خود در معرض و مشهد خدا است و خداوند به همه‏کارهاى انسان آگاهى دارد، لذا هم مى‏تواند دلیل باشد براى تقواى درمراقبت، هم مى‏تواند دلیل باشد براى تقواى در محاسبه. مى‏فرماید شما هرچه‏مى‏کنید خدا خبیر است نه تنها علیم است‏بلکه خبیر است همه ذرات ریز راکارشناسانه مى‏داند.

در آیه ششم سوره مجادله آمده است:

«یوم یبعثهم الله جمیعا فینبئهم بما عملوا احصیه الله و نسوه‏» همه‏کارها را خدا به این‏ها گزارش مى‏دهد، خدا همه کارها را احصا کرده است،اما این‏ها فراموش کرده‏اند. بنابراین اگر یک حساب‏رس دقیقى بر ما احاطه‏دارد ما هم در مراقبت‏باید با تقوا باشیم و چیزى را کم و زیاد نکنیم.

این که محاسبه و مراقبه بسیار سخت است‏براى آن است که قاضى مى‏خواهد خودش‏را محاکمه کند، این حب نفس مایه کورى قضاهاى قاضى است: «حب الشى‏ء یعمى‏و یصم‏» چه این که «بغض الشى‏ء هم یعمى و یصم‏». انسان مى‏خواهد دشمن خودرا محکوم و خود را حاکم کند، لذا به دشمن بغض و به خودش محبت دارد، آن‏گاه همین قاضى که به خود علاقه و به دشمنش کینه دارد، بخواهد سالم قضاوت‏کند بسیار سخت است، از این رو فرمود:

«ان الله خبیر بما تعملون‏».

خیلى از کارهاست که از یادت مى‏رود یا تناسى (خود را به فراموشى زدن)دارى ولى خداوند احصا مى‏کند. در یکى از خطبه‏هاى نورانى نهج البلاغه هست‏که: «ذهب المتذکرون و بقى الناسون او المتناسون‏» آن‏ها که به یاد حق‏بودند رحلت کردند و آن‏ها که یا اهل نسیان‏اند و یا تناسى مى‏کنندمانده‏اند. اگر کسى بداند که «ان الله خبیر بما تعملون‏» و بداند که‏«احصاه‏الله و نسوه‏» هم در مراقبه دقیق است و هم در محاسبه.

در سوره‏مبارکه انبیا آیه ۴۷ فرمود: «و نضع الموازین القسط لیوم القیامه فلاتظلم شیئا و ان کان مثقال حبه من خردل اتینا بها».

اگر یک پر اسفنجه هم‏باشد ما او را احضار مى‏کنیم:

«و کفى بنا حاسبین‏»

پس یک چنین موجودى درفوق ماده بر ما احاطه دارد و ما در محضر او مى‏خواهیم اهل مراقبت‏باشیم ورقبه بکشیم. ببینیم چه کارهایى انجام داده‏ایم و اهل محاسبه باشیم، اگرچنان‏چه کار خیرمان زیادتر بود که حمد کنیم و اگر کار بدمان زیادتر بوداستغفار کنیم و با توبه جبران نماییم. این راهش است پس این «ان الله‏خبیر بما تعملون‏» هم مضمون «اتقوا الله‏» اول را تامین کند هم‏مى‏تواند مضمون اتقوا الله ثانى را تامین کند، پس هیچ کدام تکرارنیستند.

راه مراقبت از نفس

ما از چه راه این «ولتنظر نفس‏» را طى کنیم مى‏فرمایدراهش این است:

«و لاتکونوا کالذین نسوا الله فانسیهم انفسهم اولئک هم‏الفاسقون‏»

فاسق حقیقى کسى است که خود را فراموش بکند. این دیگر درس‏خواندن نمى‏خواهد تا کسى بگوید من درس نخواندم و نمى‏توانستم اهل حساب‏باشم. فرمود شما خدا را فراموش نکنید اگر کردید خودتان را فراموش‏مى‏کنید، اگر خودتان را فراموش کردید دیگرى به جاى شما مى‏نشیند و دیگرى‏را به جاى خدا مى‏نشانید. این که مکتب‏هاى گوناگون در غرب و غیر غرب پیداشده است که اندیشه انسان را به جاى وحى و انسان را به جاى خدا مى‏نشاندبراى این است که خدا را فراموش کرده‏اند وقتى خدا را فراموش کردند کسى‏بالاخره باید این جهان را اداره و قوانینى وضع کند، اگر خدا و وحى فراموش‏شد انسان و اندیشه انسان به جاى خدا و وحى مى‏نشیند. فرمود: مثل کسانى‏نباشید که خدا را فراموش کرده‏اند. در این کریمه چند لطیفه است:

یکى این که نفرمود خدا را فراموش نکنید فرمود مثل آنان که خدا را فراموش‏کرده‏اند نباشید. در کتاب‏هاى ادبى آمده است که انسان اگر یک قاعده کلى رابا مثل ذکر کند بهتر در اذهان جاى مى‏گیرد.

مى‏فرماید مانند کسانى نباشید که خدا را فراموش کرده‏اند و خدا آن‏ها را ازیاد خودشان برده است. اگر بفرماید: «و لاتنسوا الله‏» این لطیفه و مزیت‏را ندارد و دلالت نمى‏کند به این که یک عده خدا را فراموش کرده‏اند و کیفرتلخ‏اش را هم چشیده‏اند، اما وقتى بفرماید:

«و لاتکونوا کالذین نسوا الله فانسیهم انفسهم‏»

معلوم مى‏شود که عده‏اى که خدا را فراموش کرده‏اند به این‏کیفر رسیده‏اند. این صرف تئورى و فرض نیست‏بلکه واقعیتى است.

دوم آن است که در قرآن کریم آمده که اگر کسى خداوند را فراموش کند خودرا فراموش مى‏کند. در بخش دیگرى از قرآن آمده است: کسانى که خدا رافراموش کرده‏اند فقط به فکر خودشان هستند. معلوم مى‏شود نفس و خود، چندمرحله دارد: یک خود اصیل و واقعى است که اگر ما خدا را متذکر بودیم آن‏را متذکریم و اگر او را فهمیدیم خدا را مى‏فهمیم. و یک خود حیوانى است که

«اولئک کاالانعام بل هم اضل‏»

که اگر خدا را فراموش کردیم به فکر اوئیم،چون در این مراتب نزولى وقتى که قرآن از افراد بى‏خبر سخن مى‏گویدمى‏فرماید این‏ها که از حیات انسانى تنزل کرده‏اند در حد حیات حیوانى‏اند:

«ذرهم یاکلوا و یتمتعوا و یلههم الامل‏»

این‏ها در حد حیات حیوانى‏انداز این مرحله نازل‏تر مى‏فرماید: «بل هم اضل‏» از این مرحله نازل‏تر حیات‏گیاهى است و از این نازل‏تر به مرحله جمادات مى‏رسد و از این مرحله نازل‏تراین است که:

«و ان منها کالحجاره او اشد قسوه‏»

که از جماد هم پایین‏ترمى‏آید یعنى از سنگ پر برکت هم پایین‏تر مى‏آید یعنى جماد بى‏اثر مى‏شود. درسیر نزولى همه مراحل را گذرانده است در این بخش مى‏فرماید: کسانى که به‏یاد خدا نیستند خودشان را فراموش مى‏کنند.

در سوره مبارکه آل عمران هم‏مى‏فرماید: این‏ها فقط به فکر خودشان‏اند. «اهمتهم انفسهم‏»

آیه ۱۵۴ سوره‏آل عمران است که مى‏فرماید: سخن از اعزام به جبهه و مساله جنگ و ایثار وفداکارى شد، این‏ها فقط به فکر خودشان هستند:

«ثم انزل علیکم من بعض‏الغم امنه نعاسا یغشى طائفه منکم و طائفه قد اهمتهم انفسهم یظنون بالله‏غیر الحق ظن الجاهلیه‏»

این ها فقط به این فکرند که فقط خودشان را حفظکنند. کسى که خود را فراموش کرده است چه خودى براى او باقى مانده که فقطبه فکر خودش هست، این کدام خود است؟ آن خودى است که فراموش کرد یا این‏خودى است که الان اوست؟ این نفس که گفته شد:

«من عرف نفسه فقد عرف ربه‏»

این کدام نفس است؟ این نفسى که «قد اهمتهم‏انفسهم‏» این نفس است‏یا آن نفسى که «و لاتکونوا کالذین نسوا الله‏فانسیهم انفسهم‏» قرآن کریم که مى‏فرماید: ممکن نیست کسى خود را ببیند وخداى را نبیند این شدنى نیست انسان یک آینه است‏یعنى آن خود حقیقى انسان‏بى‏غبار. ممکن نیست کسى آینه شفاف بى‏غبار را ببیند و صاحب صورت را نبیند.

اگر کسى آینه را دید صاحب صورت را مى‏بیند، ولى اگر آینه را آن قدرغبارآلود کرد که او را ندید و چیز دیگرى را دید البته صاحب صورت رانمى‏بیند. این که فرمود اگر شما خدا را فراموش کردید خودتان را هم فراموش‏مى‏کنید و کیفر تلخ فراموشى خدا این است که خودتان را فراموش مى‏کنیدمقابلش در سوره مبارکه اعراف آیه ۱۷۳ آمده است:

«و اذ اخذ ربک من بنى‏آدم من ظهورهم ذریتهم واشهدهم على انفسهم الست‏بربکم قالو بلى‏»

حالا این‏موطن کجا است موطن عقد است موطن فطرت است‏بماند، ولى مى‏فرماید در آن‏موطن، خداوند انسان را به خودش نشان داد:

«اشهدهم على انفسهم‏»

یعنى‏انسان را شاهد خودش کرد خودش مشهود خود شد، خود را دید. خدا در این‏«اشهاد» سوال مى‏کند چه چیزى را مى‏بینى؟ گفت تو رامى‏بینم ربوبیت تو وعبودیت‏خودم را مى‏بینم: «و اذ اخذ ربک من بنى آدم من ظهورهم ذریتهم‏»این آیه «ذر» نیست این «ذریه‏» است، این سخن از آن نیست که از صلب‏حضرت آدم سلام الله علیه ذرات ریزى استخراج شد براى این که با ظاهرآیه هم مطابق نیست نمى‏فرماید: «و اذ اخذ ربک من آدم من ظهره ذریتهم‏»مى‏فرماید: «من بنى آدم من ظهورهم ذریتهم‏» حالا این موطن کجاست‏بحث‏دیگرى دارد ولى از «و اشهدهم على انفسهم‏» یعنى جعلهم شاهدین على‏انفسهم، انسان را به خودش نشان داد آن گاه سوال کرد که چه مى‏بینى؟ گفت:تو را مى‏بینم. مثل این که اگر کسى قدرت داشته باشد سر آینه را خم کندآینه را نشان خود آینه بدهد و از او سوال کند که چه مى‏بینى؟مى‏گوید: تو را. ممکن نیست کسى آین را ببیند و در آینه، صاحب صورت راننگرد سخن از این نیست که «انا عبد و انت رب‏» و یا از این که

«مولاى یا مولاى انت الخالق و انا المخلوق‏»

بلکه سخن بالاتر از این مرحله است:

«انت الرب و انا المربوب و هل یرحم المربوب الا الرب‏».

مناجات معصومین‏علیهم السلام هم درجاتى دارد.

سخن از این نیست که من مربوبم و تو ربى‏و تو باید مرا اداره کنى، سخن از «من‏» نیست ولو به عنوان من فقیر،بلکه سخن از «تو» است. از انسان سوال مى‏کند چه چیزى را مى‏بینى مى‏گویى‏تو را مى‏بینم، نه این که تو خالقى و من مخلوقم این جا سخن از من و تونیست‏سخن از توست، فقط. این حالت هست. از بزرگان سوال کردند که شما این‏آیه «ذریه‏» یادتان هست فرمود: آرى، مثل این که دیروز بود. حالا این‏هاکى‏اند، نمى‏دانیم.

به هر حال ما اگر آن راه‏ها برایمان پیچیده باشد ظاهر این کلمه که مستورنیست، مى‏فرماید: ما وقتى انسان را نشان خود انسان دادیم دیگر سوال‏نکردیم. نفرمود قال یا قلت الست‏بربکم، مرا نمى‏بینى قال بلى، چرا، دیگرنفرمود «و اذ اخذ ربک من بنى آدم من ظهورهم ذریتهم واشهدهم على انفسهم‏و قال الست. قال هم متحلل‏» نشده همین که انسان را نشان خود انسان داد،فرمود مگر من رب نیستم؟ عرض کرد: چرا، قالوا بلى تو ربى، ما ربوبیت تورا مى‏بینیم. در جهان طبیعت چنین چیزى نیست که کسى آینه‏اى بسازد و سر آن‏را خم بکند و به خودش نشان بدهد و از او حرف بگیرد و بگوید که: که رامى‏بینى؟ بگوید: تو را. اما جان آدمى یک چنین آینه‏اى است. حالا اگر کسى صاحب صورت را ندید خوب خودش را نمى‏بیند دیگر فرمود: «و لاتکونوا کالذین نسوا الله‏فانسیهم انفسهم‏» شما او را فراموش نکنید وگرنه خودتان از یادتان‏مى‏روید. آن خود اصلى مستور مى‏شود همین خودى که «کالانعام بل هم اضل‏»ظهور مى‏کند این مى‏شود «اهمتهم انفسهم‏» هرچه بگویند جبهه نیرو لازم دارداین مى‏گوید من به فکر خودم هستم، همین کسى که آن خود اصلى را فراموش‏کرده، حیوان شده است و فقط به فکر خودش است، قبلا که این خود او نبود، ابزار بود; یعنى در مرحله نفس نباتى یا در مرحله گیاهى که انسان احتیاج‏به غذا دارد این‏ها ابزار آدم است، اگر کسى آن اصل را رها کرد خود این‏ابزار مى‏شود صاحب انسان، یعنى همان «اهمتهم انفسهم‏». حالا اگر از این‏سخن بخواهید «یظنون بالله بغیر الحق ظن الجاهلیه‏» تا آخر آیه حرف همین‏است که چرا جبهه رفتند اگر نمى‏رفتند کشته نمى‏شدند، حالا همین این داردحرف مى‏زند «یظنون بالله غیر الحق ظن الجاهلیه‏» و امثال ذلک.

بنابراین آن آیه مبارکه سوره حشر در کنار این آیه سوره مبارکه اعراف که‏قرار مى‏گیرد معلوم مى‏شود این حرف در دو طرف است: اگر کسى خود را ببیندخداى خود را مى‏بیند، خود را نبیند، خدا را نمى‏بیند، اگر کسى سرى به آینه‏بزند صاحب صورت را مى‏بیند، اگر کسى کارى به آینه نداشته باشد، صاحب صورت‏را نمى‏بیند. این اصل کلى در شواهد فراوانى از قرآن کریم ظهور کرده است،در پایان سوره مبارکه یس استدلال قرآن کریم این است که کسى که معاد رامنکر است، منکر خدا است، چون معاد در حقیقت همان رجوع به مبدء است «وما قدروا الله حق قدره‏» چون مبدء را نشناخته‏اند منکر معادند. آنان که‏منکر معادند، قرآن درباره‏شان در آیه ۷۸ سوره یس مى‏فرماید:

«و ضرب لنامثلا و نسى خلقه قال من یحى العظام و هى رمیم‏»

این چون نفس خود را ندیدو خود را فراموش کرد منکر معاد شد. اگر کسى خودش یادش باشد امکان نداردمنکر معاد باشد. فرمود: کسى که اشکال مى‏کند و مى‏گوید «من یحى العظام وهى رمیم‏» براى این است که خودش یادش رفته است. چطور ممکن است کسى خودش‏یادش باشد و بگوید من؟

«هل اتى على الانسان حین من الدهر لم یکن شیئامذکورا»

من هیچ بودم و خداى سبحان به این وضع آورد «کسونا العظام‏لحما» شد و«انشاناه خلقا آخر» خوب الان که همه اجزا هست روح هم که ازبین نمى‏رود دوباره مى‏تواند به حالت اولى برگردد این چون خودش یادش رفته‏است معاد را از دست داده است.

استدلال قرآن کریم این است: «و ضرب لنا مثلا و نسى خلقه‏».

معلوم مى‏شوداگر خودش را فراموش نمى‏کرد هرگز در مورد معاد اشکال نمى‏کرد هم چنین روشن‏مى‏شود که معرفت نفس، آن نقش را دارد که اگر کسى خود را فراموش بکندمبدء را فراموش مى‏کند اگر خود را فراموش بکند معاد را فراموش مى‏کند،اگر خود را ببیند و فراموش نکند، مبدء را مى‏بیند، اگر خود را فراموش‏نکند معاد را مى‏بیند.

پاسداراسلام – شماره ۲۰۴

از خدا بترسيد و تسليم ما باشيد،و امور خود را به ما واگذار كنيد،چون وظيفه ما است كه شما را بى‌نياز و سيراب نماييم، همان‌طورى كه ورود شما بر چشمه معرفت به وسيله ما مى‌باشد. (اكمال‌الدين/2/510)